Jednym z podstawowych elementów leczenia cukrzycy jest odpowiednio zaplanowane postępowanie dietetyczne, oparte na aktualnych zaleceniach Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.
Polskie Towarzystwo Diabetologiczne (PTD) rekomenduje, aby leczenie otyłości u pacjentów ze stanem przedcukrzycowym, a także u osób bez zaburzeń gospodarki węglowodanowej, lecz z wysokim lub bardzo wysokim ryzykiem sercowo-naczyniowym, było prowadzone w poradni diabetologicznej.
Zgodnie z zaleceniami PTD leczenie dietetyczne cukrzycy powinno opierać się na indywidualnym ustaleniu kaloryczności diety, odpowiednim rozkładzie energii pomiędzy poszczególne posiłki w ciągu dnia oraz właściwym doborze produktów będących źródłem energii, witamin, składników mineralnych i fitozwiązków. Równocześnie należy wskazać grupy produktów, których spożycie powinno być ograniczane.
Przy planowaniu diety zaleca się uwzględnianie indywidualnych preferencji żywieniowych i uwarunkowań kulturowych, a także wieku, płci, poziomu aktywności fizycznej oraz sytuacji ekonomicznej pacjenta. PTD podkreśla, że istotnym elementem edukacji żywieniowej jest przekazywanie zaleceń w sposób praktyczny, umożliwiający ich bezpośrednie zastosowanie w codziennym życiu. Regularne spożywanie posiłków stanowi ważny element prawidłowego postępowania dietetycznego.
W przypadku osób z cukrzycą brak jest jednoznacznych dowodów naukowych pozwalających określić jedną optymalną ilość węglowodanów w diecie. Przyjmuje się, że ich udział powinien wynosić około 45% całkowitej wartości energetycznej jadłospisu. Jeżeli jednak węglowodany pochodzą głównie z produktów o niskim indeksie glikemicznym oraz wysokiej zawartości błonnika, ich udział może być większy i sięgać nawet 60% energii. Taka podaż jest szczególnie zalecana osobom o bardzo wysokiej aktywności fizycznej. Z kolei czasowe obniżenie udziału węglowodanów do 25-44% energii może być wskazane u osób mało aktywnych fizycznie, zwłaszcza gdy zwiększenie aktywności jest utrudnione, np. z powodu chorób współistniejących.
Minimalna zalecana dzienna podaż błonnika pokarmowego wynosi 25 g lub 15 g na każde 1000 kcal dostarczane z dietą. W celu jej zwiększenia do jadłospisu należy włączyć co najmniej dwie porcje pełnoziarnistych produktów zbożowych oraz trzy porcje warzyw o wysokiej zawartości błonnika. Jeżeli osiągnięcie zalecanej ilości błonnika z diety nie jest możliwe, warto rozważyć stosowanie suplementów błonnikowych, szczególnie zawierających frakcje rozpuszczalne w wodzie. Istotnym celem postępowania żywieniowego jest także zwiększenie spożycia skrobi opornej, będącej jedną z frakcji błonnika pokarmowego.
Substancje słodzące mogą być stosowane, jednak wyłącznie z umiarem i w ilościach nieprzekraczających zaleceń producenta. W procesie rejestracji niskokalorycznych substancji słodzących określane jest dopuszczalne dzienne spożycie (ADI - acceptable daily intake), wyrażane w mg/kg masy ciała na dobę. Wartość ta oznacza ilość danej substancji, którą można bezpiecznie spożywać codziennie przez całe życie bez negatywnego wpływu na zdrowie.
Dzienne spożycie fruktozy nie powinno przekraczać 50 g i nie zaleca się jej stosowania jako zamiennika cukru. Odpowiednia podaż błonnika pokarmowego pozostaje jednym z kluczowych elementów diety i powinna wynosić co najmniej 25 g dziennie lub 15 g na każde 1000 kcal. W przypadku trudności z osiągnięciem tej ilości z diety należy rozważyć suplementację, zwłaszcza frakcjami rozpuszczalnymi w wodzie. Szczególnie korzystne jest zwiększenie spożycia skrobi opornej.
Ilość białka w diecie osób z cukrzycą powinna być ustalana indywidualnie. Obecnie brak jest dowodów naukowych wskazujących na niekorzystne skutki stosowania diet wysokobiałkowych w leczeniu dietetycznym cukrzycy. U większości pacjentów udział energii pochodzącej z białka powinien wynosić 15-20% całkowitej wartości energetycznej diety, co odpowiada około 1-1,5 g białka na kilogram masy ciała na dobę. U osób z cukrzycą typu 2 i nadmierną masą ciała dieta o obniżonej kaloryczności, dostarczająca 20-30% energii z białka, może sprzyjać większemu uczuciu sytości oraz ułatwiać redukcję i utrzymanie prawidłowej masy ciała. Natomiast u pacjentów z przewlekłą chorobą nerek zaleca się ograniczenie podaży białka do około 0,8-1 g/kg masy ciała na dobę.
Nie ma konieczności rutynowego ograniczania białka pochodzenia zwierzęcego, jednak u niektórych osób korzystne może być jego częściowe zastąpienie białkiem roślinnym, na przykład pochodzącym z nasion roślin strączkowych.
Kluczowe znaczenie ma jakość spożywanych tłuszczów, a nie jedynie ich ilość - szczególnie przy wyższej podaży tłuszczu istotny jest odpowiedni udział poszczególnych rodzajów kwasów tłuszczowych. Tłuszcze nasycone powinny dostarczać mniej niż 10% całkowitej wartości energetycznej diety. Tłuszcze jednonienasycone mogą stanowić do 20% wartości energetycznej diety.